Van naamsvermelding tot verzet tegen wijzigingen: persoonlijkheidsrechten van de architect

Een architect maakt een ontwerp voor een bouwwerk, dat ook wordt gerealiseerd. Jaren later besluit de opdrachtgever of een opvolgend eigenaar het bouwwerk te verbouwen, te transformeren of een nieuwe bestemming of functie te geven, bijvoorbeeld zoals woningbouw of verduurzaming. Dan rijst de vraag in hoeverre het oorspronkelijke ontwerp mag worden gewijzigd.

Kan de architect zich, ook jaren na oplevering van het ontwerp, nog verzetten tegen het wijzigen van het bouwwerk? 

In deze eerste blog van de serie ‘Persoonlijkheidsrechten en hun rol in de bouwpraktijk’ bespreken we wat persoonlijkheidsrechten zijn en welke persoonlijkheidsrechten toekomen aan de architect. Deze juridische kaders zijn relevant voor zowel architecten als opdrachtgevers, eigenaren van bouwwerken en andere bij een bouwproject betrokken partijen.

Wat zijn persoonlijkheidsrechten? 

De Auteurswet (Aw) kent exclusieve rechten toe aan makers ten aanzien van hun werk. Zowel bouwtekeningen als bouwwerken zijn werken in de zin van de Auteurswet. Deze werken kunnen auteursrechtelijk zijn beschermd als deze een eigen intellectuele schepping zijn van de maker. Dit houdt in dat het werk een ‘eigen oorspronkelijk karakter’ moet hebben: het moet de persoonlijkheid van de maker weerspiegelen door uitdrukking te geven aan de vrije en creatieve keuzes van de maker. Als het werk aan deze vereisten voldoet, ontstaat het auteursrecht automatisch. Het auteursrecht geldt voor een lange tijd en eindigt 70 jaar na de dood van de maker.

Het auteursrecht valt uiteen in exploitatierechten en persoonlijkheidsrechten.

Exploitatierechten

De exploitatierechten geven de maker het exclusieve recht om het werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. Met andere woorden zorgen de exploitatierechten ervoor dat het werk kan worden geëxploiteerd en hiermee geld kan worden verdiend. Deze exploitatierechten kunnen worden overgedragen en in licentie worden gegeven aan derden.

Persoonlijkheidsrechten

Persoonlijkheidsrechten zijn verbonden aan de maker en beschermen diens persoonlijke belangen en reputatie. Denk hierbij aan het recht op naamsvermelding en het recht zich te verzetten tegen wijziging en aantasting van het werk. Anders dan exploitatierechten zijn persoonlijkheidsrechten niet overdraagbaar.

Welke persoonlijkheidsrechten heeft een maker? 

De persoonlijkheidsrechten zijn opgenomen in artikel 25 lid 1 (sub a tot en met d) Aw en bestaan uit:

Naamsvermelding: het recht op naamsvermelding bij zijn werk, tenzij dit redelijkerwijs niet mogelijk is.

Verzet tegen naam en titel van het werk: het recht om zich te verzetten tegen openbaarmaking van zijn werk onder andermans naam en het recht zich te verzetten tegen wijziging van de naam of titel van het werk.

Verzet tegen wijzigingen: het recht zich te verzetten tegen wijzigingen die door anderen in zijn werk worden aangebracht, tenzij dit verzet in strijd is met de redelijkheid. Bij beoordeling van deze grondslag wordt een belangenafweging gemaakt.

Verzet tegen aantasting: het recht zich te verzetten tegen een misvorming, verminking of andere aantasting van het werk dat nadeel kan toebrengen aan de eer of goede naam van de maker of zijn waarde. Bij deze grondslag dient sprake te zijn van reputatieschade waarin alle omstandigheden kunnen worden betrokken. Er geldt geen aparte belangenafweging.

Persoonlijkheidsrechten in de bouw

Een bouwwerk is een werk in de zin van de Auteurswet. Indien het bouwwerk een eigen oorspronkelijk karakter heeft in die zin dat het de vrije en creatieve keuzes van de maker weerspiegelt, rust daarop auteursrecht dat veelal aan de architect toekomt. De eigenaar van een bouwwerk kan bij de aanpassing, verbouwing of transformatie daarvan te maken krijgen met een architect die een beroep doet op zijn persoonlijkheidsrechten.

Bouwwerken vragen om bijzondere aandacht als het gaat om persoonlijkheidsrechten. Na het verstrijken van een bepaalde tijd moeten bouwwerken kunnen worden aangepast en/of gemoderniseerd, ook omdat de gebruikseisen van een gebouw in die tijd zullen veranderen. Dit kan nu eenmaal noodzakelijk zijn voor een blijvende gebruikswaarde van het bouwwerk. Juist bij bouwwerken kan er na verloop van tijd dus een gerechtvaardigd belang ontstaan om wijzigingen aan te brengen. De architect dient daarentegen ook rekening te houden met het gegeven dat in de loop van de tijd wijzigingen nodig zijn in het bouwwerk. De belangen van de eigenaar van het bouwwerk en de oorspronkelijke architect staan in dat geval soms recht tegenover elkaar.

Bij de aanpassing van bouwwerken spelen sub c en sub d van art. 25 lid 1 Aw vaak een rol. Dit zijn namelijk de rechten die architecten de mogelijkheid geven om bezwaar te maken tegen deze wijzigingen en/of aantastingen van het bouwwerk. De gevolgen van een geslaagd beroep op deze persoonlijkheidsrechten kunnen groot zijn. Zo kan de architect vorderen het gebouw te herstellen in de oorspronkelijke staat, de bouw/transformatie van het gebouw te staken, de voorgenomen verbouwingsplannen te wijzigen en een schadevergoeding te betalen.

Kort en goed

Het auteursrecht valt uiteen in exploitatierechten en persoonlijkheidsrechten. Bij het wijzigen van een bouwwerk spelen persoonlijkheidsrechten van de maker, veelal de architect, een rol. Deze rechten beschermen de integriteit van het werk en de reputatie van de architect. Persoonlijkheidsrechten kunnen niet worden overgedragen, wel kan van een deel van deze rechten afstand worden gedaan.

Het is dan ook van belang dat zowel eigenaren van bouwwerken als architecten zich bewust zijn van deze persoonlijkheidsrechten: wie vooraf heldere afspraken maakt, kan geschillen achteraf zoveel mogelijk voorkomen.

In blog 2 van deze serie gaan we in op hoe in de praktijk met persoonlijkheidsrechten van de architect wordt omgegaan, aan de hand van concrete jurisprudentie. In blog 3 geven we praktische tips om geschillen over persoonlijkheidsrechten te voorkomen en bespreken we hoe afspraken over persoonlijkheidsrechten contractueel het beste kunnen worden vastgelegd.

Heb je vragen of wil je een keer sparren over jouw situatie? Neem contact op met Rebecca van der Lugt of Lotte Sliedregt of bel 076-5300050.